Emocje to stan organizmu wywo\u0142any zak\u0142\u00f3ceniem jego r\u00f3wnowagi w stosunku z otoczeniem<\/p>\n
<\/p>\n
I. Teoretyczne uj\u0119cia problemu zaburze\u0144 emocjonalnych u dzieci<\/strong><\/p>\n 1. Podstawowe cechy procesu emocjonalnego<\/p>\n Emocje to stan organizmu wywo\u0142any zak\u0142\u00f3ceniem jego r\u00f3wnowagi w stosunku z otoczeniem. Emocje mog\u0105 wyst\u0119powa\u0107 w dw\u00f3ch g\u0142\u00f3wnych formach – ujemnej (cierpienie, niezadowolenie) i dodatniej (rozkosz, przyjemno\u015b\u0107, zadowolenie). Z uwagi na ich wp\u0142yw na aktywno\u015b\u0107 jednostki emocje mo\u017cemy podzieli\u0107 na steniczne, kt\u00f3re pobudzaj\u0105 do dzia\u0142ania lub asteniczne, kt\u00f3re os\u0142abiaj\u0105 aktywno\u015b\u0107. Procesy emocjonalne r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 tak\u017ce jako\u015bci\u0105 (modalno\u015bci\u0105). Wi\u0105\u017ce si\u0119 to z rodzajem czynnik\u00f3w, kt\u00f3re je wywo\u0142uj\u0105. Mo\u017cna tu wymieni\u0107: ciekawo\u015b\u0107, strach, gniew, wstr\u0119t, nadzieja. ( T.Tomaszewski (red) Psychologia) Emocje r\u00f3\u017cn\u0105 si\u0119 tak\u017ce czasem trwania i intensywno\u015bci\u0105. W\u015br\u00f3d czynnik\u00f3w, kt\u00f3re mog\u0105 wywo\u0142a\u0107 emocje wymieni\u0107 nale\u017cy:<\/p>\n \u00b7 czynniki naturalne – pierwotne bod\u017ace emocjonalne, wywo\u0142uj\u0105 emocje dzi\u0119ki wrodzonym w\u0142a\u015bciwo\u015bci\u0105 organizmu (b\u0119dzie to ka\u017cde podra\u017cnienie zmys\u0142owe)<\/p>\n \u00b7 wt\u00f3rne bod\u017ace emocjonalne, czynniki kt\u00f3re zwi\u0105zane zosta\u0142y z pierwotnymi bod\u017acami poprzez do\u015bwiadczenie<\/p>\n \u00b7 rozbie\u017cno\u015b\u0107 mi\u0119dzy oczekiwaniami a rzeczywisto\u015bci\u0105.<\/p>\n 2. Rozw\u00f3j emocjonalny<\/p>\n Zdolno\u015b\u0107 do wyra\u017cania emocji wyst\u0119puje ju\u017c u noworodka. Pierwszy objaw reakcji emocjonalnej to og\u00f3lne podniecenie wywo\u0142ane przez siln\u0105 stymulacj\u0119. Pod koniec okresu noworodkowego pojawiaj\u0105 si\u0119 reakcje zadowolenia lub niezadowolenia, kt\u00f3re odzwierciedlaj\u0105 si\u0119 g\u0142\u00f3wnie w mimice, pantomimice i wydawaniu d\u017awi\u0119k\u00f3w (p\u0142aczu, krzyk, itp.)<\/p>\n W miar\u0119 rozwoju dziecko spotyka si\u0119 z coraz wi\u0119ksz\u0105 ilo\u015bci\u0105 bod\u017ac\u00f3w i obserwuje r\u00f3\u017cne zachowania i r\u00f3\u017cne reakcje doros\u0142ych. Ju\u017c w pierwszym roku \u017cycia pojawiaj\u0105 si\u0119 rado\u015b\u0107, gniew, strach, zadowolenie. Dziecko uczy si\u0119 wzorc\u00f3w zachowa\u0144, uczy si\u0119 sposobu post\u0119powania i w toku tego procesu nast\u0119puje wyodr\u0119bnianie si\u0119 swoistych reakcji emocjonalnych. Staj\u0105 si\u0119 one bardziej rozleg\u0142e, nieprzypadkowe i zr\u00f3\u017cnicowane.<\/p>\n W wieku 3 ? 4 lat pojawiaj\u0105 si\u0119 takie reakcje jak: op\u00f3r, sztywnienie cia\u0142a, ucieczka, chowanie si\u0119, rzucanie przedmiotami, a\u017c dochodzi do s\u0142ownego wypowiedzenia si\u0119 na temat swoich uczu\u0107, prze\u017cy\u0107, swego stanu.<\/p>\n Pod koniec okresu przedszkolnego dziecko osi\u0105ga umiej\u0119tno\u015bci hamowania afekt\u00f3w. Jest to \u015bwiadectwem stopniowego osi\u0105gania dojrza\u0142o\u015bci emocjonalnej. Obserwuje si\u0119 w tym wieku wydatny rozw\u00f3j uczu\u0107 wy\u017cszych ? intelektualnych, spo\u0142ecznych, moralnych i estetycznych.<\/p>\n Okres nauki szkolnej pobudza rozw\u00f3j emocji zwi\u0105zanych z aktywno\u015bci\u0105 poznawcz\u0105. Sukcesy szkolne i niepowodzenia staj\u0105 si\u0119 nowym \u017ar\u00f3d\u0142em proces\u00f3w emocjonalnych. M\u0142odszy wiek szkolny to okres stabilizacji uczu\u0107. Dziecko uczy si\u0119 opanowania i nie ujawniania na zewn\u0105trz swoich prze\u017cy\u0107. W zwi\u0105zku z rozwojem umys\u0142owym i zdobywaniem nowych do\u015bwiadcze\u0144 w kontaktach spo\u0142ecznych uczucia staj\u0105 si\u0119 bogatsze i pe\u0142niejsze.<\/p>\n Zachowanie adekwatno\u015bci emocji do prze\u017cy\u0107 i \u0142atwo\u015b\u0107 przechodzenia z jednego stanu w drugi, to cechy charakterystyczne dla okresu dojrzewania. Silne i bogate prze\u017cycia uczuciowe wi\u0105\u017c\u0105 si\u0119 tu z dojrzewaniem biologicznym, spo\u0142ecznym powoduj\u0105cym cz\u0119ste konflikty z otoczeniem.<\/p>\n R\u00f3\u017cnice w zakresie prze\u017cy\u0107 emocjonalnych zwi\u0105zane s\u0105 nie tylko z wiekiem dziecka. Zdarza si\u0119, \u017ce r\u00f3wie\u015bnicy tak bardzo r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 od siebie pod tym wzgl\u0119dem, \u017ce wywo\u0142uje to niepok\u00f3j rodzic\u00f3w obu stron. Odmienno\u015b\u0107 zachowania si\u0119 dziecka mo\u017ce by\u0107 spowodowana jego cechami charakteru, do\u015bwiadczeniami \u017cyciowymi, rozwojem intelektualnym, ale mo\u017ce to by\u0107 wynikiem zaburze\u0144 w rozwoju emocjonalnym.<\/p>\n 3. Zaburzenia proces\u00f3w emocjonalnych<\/p>\n W procesie rozwoju dziecka oddzia\u0142ywuje na nie szereg czynnik\u00f3w patogennych. Im m\u0142odsze dziecko, tym trudniej jest radzi\u0107 sobie i zwalcza\u0107 wp\u0142yw tych czynnik\u00f3w na zachowanie dziecka. Spos\u00f3b reagowania emocjonalnego jest wypadkow\u0105 dojrzewania biologicznego i oddzia\u0142ywania otoczenia (i to zar\u00f3wno celowego jak i niezamierzonego). W przypadku zadzia\u0142ania czynnik\u00f3w patogennych pojawiaj\u0105 si\u0119 dzia\u0142ania obronne. Mog\u0105 one polega\u0107 na zwalczaniu ?przeszkody? lub przystosowaniu si\u0119 do niej. Celem nadrz\u0119dnym jest przywr\u00f3cenie normalnego dzia\u0142ania zak\u0142\u00f3conym funkcjom. Je\u017celi czynnik patogenny jest zbyt silny i mechanizmy adaptacyjne nie mog\u0105 go zniwelowa\u0107 pojawia si\u0119 nerwicowa reakcja psychogenna. Zbyt d\u0142ugie dzia\u0142anie stresowe mo\u017ce doprowadzi\u0107 do g\u0142\u0119bszych i trwalszych zaburze\u0144, kt\u00f3re prowadz\u0105 do nerwicy. Sytuacje nerwicorodne pojawiaj\u0105 si\u0119 wtedy, gdy sytuacje trudne prowadz\u0105 do dezorganizacji zachowania, a dotychczasowe sposoby radzenia sobie z trudno\u015bciami okaza\u0142y si\u0119 nieskuteczne.<\/p>\n Irena Obuchowska w swej pracy ?Dynamika nerwic? wymienia trzy podstawowe cechy \u015brodowiska, kt\u00f3re mog\u0105 mie\u0107 wp\u0142yw na wyst\u0105pienie zaburze\u0144 o charakterze nerwicy:<\/p>\n Nie wszystkie czynniki szkodliwe musz\u0105 wywo\u0142a\u0107 nerwic\u0119. Wyst\u0105pienie zaburze\u0144 jest uzale\u017cnione od rodzaju, si\u0142y, czasu trwania i nowo\u015bci bod\u017aca, ale tak\u017ce od indywidualnych cech dziecka, takich jak w\u0142a\u015bciwo\u015bci biologiczne, do\u015bwiadczenia psychiczne, oczekiwania dziecka. M\u0142ody cz\u0142owiek biologicznie i spo\u0142ecznie uzale\u017cniony jest od \u015brodowiska. Je\u017celi jego dom rodzinny lub szko\u0142a b\u0119d\u0105 nerwicorodne ? dziecko staje si\u0119 skazane na sta\u0142e urazy.<\/p>\n 4. Nerwica – jako jedna z postaci zaburze\u0144 emocjonalnych<\/p>\n Psychologia ujmuje nerwic\u0119 jako zaburzenia regulacji psychicznej i fizjologicznej, kt\u00f3re powstaj\u0105 w sytuacjach trudnych. Charakteryzuj\u0105 si\u0119 one wyst\u0119powaniem zespo\u0142u r\u00f3\u017cnych nawykowych reakcji obronnych przed l\u0119kiem.<\/p>\n 4.1. Geneza zaburze\u0144 nerwicowych<\/p>\n Do sytuacji nerwicorodnych zalicza si\u0119:<\/p>\n Sytuacje traumatyczne ? do zaburze\u0144 zachowania dochodzi na skutek jednorazowego, silnego urazu (np. po\u017car, wypadek samochodowy, hospitalizacja, a tak\u017ce bajki, filmy itp.). Zaliczy\u0107 tu nale\u017cy tak\u017ce k\u0142\u00f3tnie i awantury mi\u0119dzy rodzicami, rozw\u00f3d, separacja rodzic\u00f3w, pojawienie si\u0119 m\u0142odszego rodze\u0144stwa.<\/p>\n Sytuacje subtraumatyczne ? nie wywo\u0142uj\u0105 one zachowa\u0144 nerwicowych od razu, lecz dopiero d\u0142ugotrwa\u0142e kulminowanie si\u0119 do\u015bwiadcze\u0144 negatywnych powoduje zak\u0142\u00f3cenia czynno\u015bci organizmu. Mo\u017cna tu wymieni\u0107 postawy rodzic\u00f3w (negatywne w stosunku do dziecka), negatywny wp\u0142yw przedszkola czy szko\u0142y (M.Bogdanowicz Psychologia kliniczna dziecka w wieku przedszkolnym str. 179).<\/p>\n W praktyce bardzo trudno jest ustali\u0107 pierwotn\u0105 przyczyn\u0119 wyst\u0105pienia nerwicy. Zwykle pojawia si\u0119 ona w wyniku d\u0142ugotrwa\u0142ego dzia\u0142ania wielu sprz\u0119\u017conych ze sob\u0105 sytuacji. Jednak\u017ce dotarcie do \u017ar\u00f3de\u0142 zaburze\u0144 jest spraw\u0105 niezwykle wa\u017cn\u0105. Tylko oddzia\u0142ywanie na przyczyn\u0119 mo\u017ce da\u0107 powodzenie w procesie terapii.<\/p>\n 4.2. Mechanizm zaburze\u0144<\/p>\n Nerwica powstaje w wyniku uczenia si\u0119 w sytuacjach niekorzystnych dla pracy centralnego uk\u0142adu nerwowego. W procesie powstawania zaburze\u0144 tego typu uczestnicz\u0105 trzy mechanizmy uczenia si\u0119:<\/p>\n a) mechanizm odruch\u00f3w bezwarunkowych ? jako reakcja na sytuacje trudne pojawiaj\u0105 si\u0119 tu zaburzenia wegetatywne (zaburzenia \u017co\u0142\u0105dkowe, md\u0142o\u015bci, p\u0142acz, b\u00f3l g\u0142owy). Pocz\u0105tkowo szybko zanikaj\u0105 po usuni\u0119ciu przyczyny. Jednak w skutek d\u0142u\u017cszego dzia\u0142ania czynnik\u00f3w nerwicorodnych mog\u0105 przerodzi\u0107 si\u0119 w prost\u0105 reakcj\u0119 nerwicow\u0105. Nast\u0119puje wzmo\u017cenie i utrwalenie reakcji wegetatywnych na drodze uczenia si\u0119 i generalizacja tych reakcji na wszystkie sytuacje trudne.<\/p>\n b) mechanizm odruch\u00f3w warunkowych ? poprzez skojarzenie bod\u017aca szkodliwego z bod\u017acem oboj\u0119tnym nast\u0119puje wyciszenie si\u0119 reakcji nerwicowych. Np. straszenie dziecka psem (lub ugryzienie przez psa) kojarzy si\u0119 z b\u00f3lem i nast\u0119puje wytworzenie si\u0119 kojarzenia psa z bod\u017acem b\u00f3lowym. Generalizacja takiego skojarzenia powoduje wyst\u0105pienie l\u0119ku czy strachu na widok ka\u017cdego psa, a nawet na widok innych zwierz\u0105t.<\/p>\n c) mechanizm modelowania ? uczenie si\u0119 poprzez na\u015bladowanie zachowania innych os\u00f3b. Nerwicowe zachowanie matki powoduje nerwicopodobne zachowanie si\u0119 dziecka. Zachowanie to mo\u017ce utrwali\u0107 si\u0119 i pojawi\u0107 w ka\u017cdej sytuacji trudnej, w kt\u00f3rej znajdzie si\u0119 dziecko (M.Bogdanowicz Psychologia kliniczna dziecka w wieku przedszkolnym str. 179).<\/p>\n Patomechanizm nerwicowy sprowadza si\u0119, zatem do procesu uczenia si\u0119, kt\u00f3ry uleg\u0142 zniekszta\u0142ceniu pod wp\u0142ywem bod\u017ac\u00f3w szkodliwych, zaburzaj\u0105cych normaln\u0105 prac\u0119 organizmu. Wywo\u0142any w ten spos\u00f3b l\u0119k, jako reakcja na zaburzenia homeostazy powoduje zmian\u0119 zachowania, kt\u00f3re mo\u017ce ulec generalizacji i utrwaleniu. Utrwalenie niew\u0142a\u015bciwej formy reakcji, kt\u00f3ra nie podlega modyfikowaniu i kt\u00f3ra nie pomaga w radzeniu sobie z sytuacj\u0105 trudn\u0105, okre\u015blane jest jako fiksacja.<\/p>\n 4.3. Formy i symptomy zaburze\u0144 nerwicowych<\/p>\n Wed\u0142ug I.Obuchowskiej utrzymywanie si\u0119 sytuacji traumatyzuj\u0105cej sprzyja stopniowemu przechodzeniu z jednej formy zaburze\u0144 w drug\u0105. Reakcja nerwicowa przeradza si\u0119 w zachowanie nerwicowe o bogatszej symptomatyce, a\u017c wreszcie mo\u017ce doj\u015b\u0107 do nerwicowych zmian w strukturze ca\u0142ej osobowo\u015bci. W zwi\u0105zku z tym wymieni\u0107 mo\u017cna trzy formy zaburze\u0144 nerwicowych:<\/p>\n \u00b7 reakcje nerwicowe ? struktura symptom\u00f3w jest liniowa i przebiega w ten spos\u00f3b, \u017ce jedne bodziec wywo\u0142uje pojedynczy objaw.<\/p>\n \u00b7 zachowanie nerwicowe ? wyst\u0119puj\u0105 tu ju\u017c r\u00f3\u017cne objawy, struktura jest rozga\u0142\u0119ziona.<\/p>\n \u00b7 symptomatyka o strukturze ko\u0142a lub spirali jest charakterystyczna dla nerwicowego rozwoju osobowo\u015bci.<\/p>\n Czynnik patogenny wywo\u0142uje okre\u015blony objaw, kt\u00f3ry powoduje sytuacj\u0119, kt\u00f3ra zwrotnie oddzia\u0142ywuje na dziecko w spos\u00f3b zak\u0142\u00f3caj\u0105cy. W ten spos\u00f3b ponownie wyst\u0119puje okre\u015blony symptom ? taka forma zaburze\u0144 okre\u015blana jest jako ko\u0142owa. Struktura spiralna charakteryzuje si\u0119 tym, \u017ce czynnik patogenny wywo\u0142uje symptom, kt\u00f3ry powoduje sytuacj\u0119 zak\u0142\u00f3caj\u0105c\u0105 zachowanie dziecka, wywo\u0142uj\u0105c\u0105 szereg dodatkowych symptom\u00f3w. Pojawiaj\u0105 si\u0119 tu nowe objawy, kt\u00f3re nak\u0142adaj\u0105 si\u0119 na poprzednie.<\/p>\n 5. Kliniczne objawy nerwicy<\/p>\n Najprostsz\u0105 postaci\u0105 nerwicy jest nerwica l\u0119kowa, w kt\u00f3rej l\u0119k przejawia si\u0119 w formie nie kontrolowanego niepokoju. Zachowanie dziecka z objawami nerwicy l\u0119kowej cechuje nie\u015bmia\u0142o\u015b\u0107, boja\u017aliwo\u015b\u0107, dra\u017cliwo\u015b\u0107, napady p\u0142aczu.<\/p>\n W wieku przedszkolnym najcz\u0119stsze s\u0105 zaburzenia nerwicowe po\u0142\u0105czone z zaburzeniami wegetatywno-somatycznymi ? tzw. nerwice narz\u0105dowe. Wyst\u0119puj\u0105 tu zaburzenia \u0142aknienia, nawykowe wymioty, oty\u0142o\u015b\u0107, moczenie mimowolne, enkopresis (zanieczyszczenie si\u0119 ka\u0142em).<\/p>\n Nerwice monosymptomatyczne to tak\u017ce zaburzenie w sferze ruchowej. Wymieni\u0107 tu nale\u017cy tiki, czyli ruchy mimowolne np. mruganie, grymasy twarzy, chrz\u0105kania itp.<\/p>\n W wieku przedszkolnym cz\u0119sto wyst\u0119puje zaburzenie snu, pojawiaj\u0105ce si\u0119 jako trudno\u015bci w zasypianiu, bezsenno\u015b\u0107, l\u0119ki nocne. S\u0105 one zwykle zwi\u0105zane z emocjonuj\u0105cymi prze\u017cyciami w ci\u0105gu dnia. Wyeliminowanie czynnik\u00f3w stresowych, skorygowanie l\u0119kowych postaw rodzic\u00f3w zwykle prowadzi do ust\u0105pienia objaw\u00f3w.<\/p>\n Do grupy tzw. logonerwic, czyli zaburze\u0144 mowy na tle nerwowym nale\u017cy mi\u0119dzy innymi j\u0105kanie, niedojrza\u0142o\u015b\u0107 artykulacyjna, afonia histeryczna, mutyzm selektywny.<\/p>\n II. Psychoterapia zaburze\u0144 emocjonalnych<\/strong><\/span><\/p>\n Podstawowym warunkiem ust\u0105pienia zaburze\u0144 jest dotarcie do ich przyczyn. Przyczyny te tkwi\u0105 zwykle w \u015brodowisku, w kt\u00f3rym przebywa dziecko, a wi\u0119c w rodzinie, w szkole, w grupie kole\u017ce\u0144skiej. Konieczne zatem by\u0142oby obj\u0119cie psychoterapi\u0105 ca\u0142ego \u0105rodowiska i otoczenia dziecka. Jest to o tyle trudne, \u017ce nauczyciel czy psycholog prowadz\u0105cy terapi\u0119 dziecka nie ma zwykle tak szerokich wp\u0142yw\u00f3w. Zatem zadaniem terapeuty jest \u0142agodzenie konflikt\u00f3w, napi\u0119\u0107, kt\u00f3re tkwi\u0105 w dziecku, u\u015bwiadamianie mu przyczyn jego k\u0142opot\u00f3w i trudno\u015bci i wreszcie uczenie takich zachowa\u0144 i takich sposob\u00f3w radzenia sobie w sytuacjach trudnych, aby dziecko samo umia\u0142o da\u0107 sobie rad\u0119 i znale\u017a\u0107 swoje miejsce w \u015brodowisku.<\/p>\n Podstaw\u0105 dzia\u0142ania terapeuty jest zapewnienie dziecku poczucia pe\u0142niej akceptacji i bezpiecze\u0144stwa.<\/p>\n Techniki psychoterapii musz\u0105 by\u0107 zatem dostosowane do wieku dziecka, jego zdolno\u015bci umys\u0142owych i sprawno\u015bci psychoruchowej.<\/p>\n Techniki psychoterapii podzieli\u0107 mo\u017cna na nast\u0119puj\u0105ce grupy:<\/p>\n \u00b7 nawi\u0105zywanie kontakt\u00f3w w grupie,<\/p>\n \u00b7 techniki plastyczne,<\/p>\n \u00b7 muzykoterapie<\/p>\n \u00b7 techniki zabawowe.<\/p>\n 1. Nawi\u0105zywanie kontakt\u00f3w w grupie<\/p>\n Dzieci z zaburzeniami emocjonalnymi maj\u0105 zwykle du\u017co k\u0142opot\u00f3w z w\u0142\u0105czeniem si\u0119 do grupy, jak\u0105 tworzy klasa, dzieci na podw\u00f3rku, czy grupa terapeutyczna. Musimy wi\u0119c nauczy\u0107 je nawi\u0105zywania kontakt\u00f3w kole\u017ce\u0144skich, wsp\u00f3\u0142dzia\u0142ania z innymi cz\u0142onkami grupy. Jest to o tyle trudne, \u017ce dzieci s\u0105 nie\u015bmia\u0142e, l\u0119kliwe czy zahamowane cz\u0119sto w wyniku negatywnych prze\u017cy\u0107 z odrzuceniem przez r\u00f3wie\u015bnik\u00f3w, wy\u015bmiewaniem, wytykaniem wad.<\/p>\n Dla tego typu dzieci nale\u017ca\u0142oby tworzy\u0107 4-6 osobowe grupy terapeutyczne o sta\u0142ym sk\u0142adzie. Podstawowym celem psychoterapii b\u0119dzie tu nauczanie dzieci nawi\u0105zywania kontakt\u00f3w i zacie\u015bniania wi\u0119zi kole\u017ce\u0144skich.<\/p>\n 1.1. Budzenie zaufania<\/p>\n Dzieci dobieraj\u0105 si\u0119 parami. Jedno ma zawi\u0105zane oczy, drugie dziecko jest przewodnikiem i ma za zadanie przeprowadzi\u0107 koleg\u0119 czy kole\u017cank\u0119 przez okre\u015blony kawa\u0142ek drogi (najlepiej w terenie – ogr\u00f3d, plac zabaw itp.) Mo\u017cna tu zastosowa\u0107 dwie wersje:<\/p>\n Dzieci mog\u0105 rozmawia\u0107 i s\u0142ownie ostrzega\u0107 o przeszkodach i niebezpiecze\u0144stwach na drodze.<\/p>\n Dzieciom nie wolno rozmawia\u0107, tylko dodatkowo przekazuj\u0105 sobie informacje, np. gdy na drodze jest k\u0142oda drewna, \u201eprzewodnik\u201d zatrzymuje id\u0105cego i podnosi do g\u00f3ry jego nog\u0119, tak by postawi\u0107 j\u0105 poza przeszkod\u0105.<\/p>\n Istotne jest by po zabawie dzieci podzieli\u0142y si\u0119 wra\u017ceniami. Jakie by\u0142y k\u0142opoty, trudno\u015bci, a przede wszystkim jak czu\u0142a i co my\u015bla\u0142a osoba prowadzona przez \u201eprzewodnika\u201d.<\/p>\n B. Podobna zabawa, w kt\u00f3rej udzia\u0142 bior\u0105 jednocze\u015bnie wszystkie dzieci polega na tym, \u017ce grupa przebiega przez sal\u0119 z zawi\u0105zanymi oczyma. Reszta dzieci ma zapewni\u0107 im bezpiecze\u0144stwo usuwaj\u0105c zb\u0119dne przedmioty na drodze, g\u0142o\u015bno informowa\u0107 o sta\u0142ych przeszkodach typu \u015bciana czy szafa, zwracaj\u0105c uwag\u0119 na okre\u015blenie kierunku, w kt\u00f3rym biegn\u0105cy ma si\u0119 zwr\u00f3ci\u0107.<\/p>\n 1.2. Rozw\u00f3j sprawno\u015bci obserwowania innych<\/p>\n Dwie grupy A i B siadaj\u0105 naprzeciwko siebie i kolejno m\u00f3wi\u0105 o tym, co dzieje si\u0119 w grupie przeciwnej. Np. ?widz\u0119, \u017ce Kasia jest smutna?, albo \u201eJanek ma \u015bliczn\u0105 koszul\u0119\u201d itp. Obowi\u0105zuje tu zasada m\u00f3wienia o tym, co dzieje si\u0119 \u201etu i teraz\u201d, a nie o tym, co by\u0142o lub ma si\u0119 zdarzy\u0107.<\/p>\n Rodzaje reakcji werbalnych, kt\u00f3re tu wyst\u0119puj\u0105 odnosz\u0105 si\u0119 do okre\u015ble\u0144 typu:<\/p>\n \u00b7 \u201ePodoba mi si\u0119….\u201d<\/p>\n \u00b7 \u201eNie podoba mi si\u0119 ….\u201d<\/p>\n \u00b7 \u201eWidz\u0119 i mam wra\u017cenie …..\u201d<\/p>\n B. \u201eM\u00f3j dokument\u201d<\/p>\n Dzieci (wszystkie) pisz\u0105 odpowiedzi na pytania typu:<\/p>\n \u00b7 co najbardziej lubisz robi\u0107,<\/p>\n \u00b7 kim chcia\u0142aby\u015b by\u0107 w przesz\u0142o\u015bci,<\/p>\n \u00b7 twoje wady,<\/p>\n \u00b7 co ci\u0119 smuci,<\/p>\n \u00b7 co cieszy itp.<\/p>\n Odpowiedzi s\u0105 anonimowe. W zwi\u0105zku z tym mo\u017cna zak\u0142ada\u0107, \u017ce b\u0119d\u0105 szczere. Prowadz\u0105cy zaj\u0119cia zbiera karteczki, miesza ja i odczytuje kolejne odpowiedzi. Zadaniem grupy jest odgadni\u0119cie, kto udziela\u0142 tych odpowiedzi ? ?czyj to jest dokument??<\/p>\n C. Opisan\u0105 wy\u017cej zabaw\u0119 mo\u017cna zmodyfikowa\u0107 w ten spos\u00f3b, \u017ce dzieci udzielaj\u0105 odpowiedzi na pytania tak, jakby zast\u0119powa\u0142y kole\u017cank\u0119 czy koleg\u0119. M\u00f3wimy np.: ?Agnieszka wysz\u0142a, a nie mamy jej karteczki z odpowiedziami, spr\u00f3buj Aniu napisa\u0107 to, co Twoim zdaniem napisa\u0142aby tu Agnieszka.? Kiedy nieobecna na zaj\u0119ciach Agnieszka pojawi si\u0119 na nast\u0119pnym spotkaniu, prosimy j\u0105 o napisanie swoich odpowiedzi. Nast\u0119pnie wsp\u00f3lnie analizujemy odpowiedzi obu dziewczynek oceniaj\u0105c poprawno\u015b\u0107 odpowiedzi udzielonych przez Ani\u0119 o Agnieszce.<\/p>\n D. Dzieci dobieraj\u0105 si\u0119 parami. Siadaj\u0105 naprzeciw siebie i po kolei m\u00f3wi\u0105:<\/p>\n 2. Widz\u0119, \u017ce masz …….<\/p>\n 3. Widz\u0119, \u017ce robisz ……<\/p>\n 2. My\u015bl\u0119, \u017ce masz…….<\/p>\n 3. My\u015bl\u0119, \u017ce chcesz …….<\/p>\n 4. My\u015bl\u0119, \u017ce potrafisz ……<\/p>\n 5. My\u015bl\u0119, \u017ce co\u015b si\u0119 z tob\u0105 dzieje (co?)<\/p>\n 6. My\u015bl\u0119, \u017ce mo\u017cesz …… (itp.)<\/p>\n Zabawa ta kszta\u0142tuje zdolno\u015bci empatii, umiej\u0119tno\u015b\u0107 werbalizowania stan\u00f3w psychicznych, psychicznych tak\u017ce zdolno\u015b\u0107 nawi\u0105zywania kontakt\u00f3w emocjonalnych i swobod\u0119 m\u00f3wienia o tym.<\/p>\n 1.3. Rozwijanie zdolno\u015bci porozumiewania si\u0119 w grupie.<\/p>\n A. Dzieci siedz\u0105 parami odwr\u00f3cone do siebie plecami. Dziecko ?A? ma elementy, z kt\u00f3rych mo\u017cna u\u0142o\u017cy\u0107 literk\u0119 (np. ?K?), ale nie ma wzoru. Dziecko ?B? ma wz\u00f3r litery, ale nie ma element\u00f3w i nie wie jak ?K? jest poci\u0119te. Dziecko ?B? instruuje ?A? jak ma uk\u0142ada\u0107, przy czym ?A? nie mo\u017ce o nic pyta\u0107. Po kilku minutach, gdy dzieci nie wykona\u0142y zadania ?A? mo\u017ce zadawa\u0107 dodatkowe pytania.<\/p>\n W przypadku dzieci upo\u015bledzonych w stopniu umiarkowanym mo\u017cna zamiast poci\u0119tej litery zastosowa\u0107 poci\u0119ty obrazek prosty do opisania.<\/p>\n W dyskusji po zako\u0144czonej zabawie nale\u017cy wyr\u00f3\u017cni\u0107 par\u0119, kt\u00f3ra najlepiej umia\u0142a si\u0119 porozumie\u0107 i om\u00f3wi\u0107 optymalny spos\u00f3b porozumiewania si\u0119 w tego typu sytuacjach.<\/p>\n B. Mowa cia\u0142a i gestu.<\/p>\n Dzieci otrzymuj\u0105 karteczki, na kt\u00f3rych napisana jest nazwa jakiego\u015b stanu emocjonalnego np. gniew, p\u0142acz, rado\u015b\u0107. Jego zadaniem jest przedstawienie za pomoc\u0105 gest\u00f3w, mimiki i pantomimiki tego stanu. Reszta grupy odgaduje, co pokazuje dziecko.<\/p>\n C. Pr\u00f3ba modulacji g\u0142osu.<\/p>\n Dwoje dzieci rozmawia ze sob\u0105 w ten spos\u00f3b, \u017ce u\u017cywaj\u0105 tylko jednego s\u0142owa np. ?ryba?, ?koza? i tak moduluj\u0105 g\u0142osem, aby przekaza\u0107 w tym jak\u0105\u015b informacj\u0119. Nast\u0119pnie wszyscy odgaduj\u0105, o czym rozmawia\u0142 dzieci.<\/p>\n Jest to do\u015b\u0107 trudne zadanie dla dzieci upo\u015bledzonych, ale jest tak zabawne, wywo\u0142uj\u0105ce \u015bmiech, \u017ce warto je stosowa\u0107 cho\u0107by jako rozrywk\u0119 i rozlu\u017anienie na pocz\u0105tku zaj\u0119\u0107.<\/p>\n D. Otwieranie skarbca.<\/p>\n Ka\u017cdy uczestnik zaj\u0119\u0107 wypisuje anonimowo na karteczce jaki\u015b sw\u00f3j sekret, tajemnic\u0119 ? co\u015b, o czym nikt nie. Karteczki wrzucane s\u0105 do woreczka i pomieszane. Prowadz\u0105cy zaj\u0119cia odczytuje wszystkie karteczki. W tej zabawie najwa\u017cniejsze jest om\u00f3wienie stopnia szczero\u015bci i intymno\u015bci wypowiedzi. Nale\u017cy tu podkre\u015bli\u0107, \u017ce stopie\u0144 intymno\u015bci jest uwarunkowany poczuciem bezpiecze\u0144stwa dziecka w tej grupie i stopniem integracji mi\u0119dzy cz\u0142onkami zespo\u0142u.<\/p>\n E. ?Kto to jest??<\/p>\n Jedno dziecko wychodzi z sali. Na korytarzu zawi\u0105zujemy mu oczy i wprowadzamy ponownie do pomieszczenia gdzie na krzes\u0142ach kolejno w rz\u0119dach siedz\u0105 pozostali uczestnicy grupy. Zadaniem dla dziecka jest rozpoznanie za pomoc\u0105 dotyku twarzy (tylko twarzy, a nie ubrania), kto siedzi na krze\u015ble. Wa\u017cny jest tu kontakt dotykowy, kt\u00f3rego dzieci z zaburzeniami emocjonalnymi cz\u0119sto unikaj\u0105, a tak\u017ce \u0107wiczenia koordynacji wzrokowo ? dotykowej. Na bazie bod\u017ac\u00f3w dotykowych dziecko tworzy sobie obraz wzrokowy twarzy i dopiero mo\u017ce rozpozna\u0107 kole\u017cank\u0119, koleg\u0119.<\/p>\n 2. Techniki plastyczne<\/p>\n Zaburzeniom emocjonalnym u dzieci towarzyszy zwykle bardzo du\u017ce napi\u0119cie psychoruchowe. Roz\u0142adowanie tego napi\u0119cia jest punktem wyj\u015bcia w oddzia\u0142ywaniu terapeutycznym. Do najcz\u0119\u015bciej stosowanych technik odreagowania napi\u0119\u0107 nale\u017c\u0105 techniki plastyczne. W\u015br\u00f3d nich wymieni\u0107 nale\u017cy:<\/p>\n 2.1. Malowanie palcami<\/p>\n Przygotowujemy farb\u0119 wed\u0142ug przepisu: 1 \u0142y\u017cka \u017celatyny w proszku, 1\/3 szkl. ciep\u0142ej wody do rozpuszczenia \u017celatyny, 1\/3 tuby gliceryny, 1 \u0142y\u017ceczka p\u0142atk\u00f3w mydlanych, 1 szkl. m\u0105ki ziemniaczanej. Wymienione sk\u0142adniki mieszamy w ma\u0142ej ilo\u015bci zimnej wody. Nast\u0119pnie dodajemy 3 litra wrz\u0105cej wody i do ca\u0142ej masy 1\/3 tuby farby plakatowej. Masa powinna mie\u0107 konsystencje g\u0119stego budyniu.<\/p>\n Dzieci maluj\u0105 bezpo\u015brednio mocz\u0105c w farbie palce. Wykonuj\u0105 rysunek na bardzo du\u017cych arkuszach papieru, co zapewnia swobod\u0119 ekspresji. Daje to du\u017ce mo\u017cliwo\u015bci wypowiedzi graficznych przy minimum zdolno\u015bci plastycznych. Przy wykonywaniu przez dzieci pracy nale\u017cy obserwowa\u0107 spos\u00f3b nabierania farby, reakcje na zanurzanie r\u0119ki w masie, kolejno\u015b\u0107 u\u017cycia kolor\u00f3w, zape\u0142nienie p\u0142aszczyzny, kierunek linii przy malowaniu, zakres linii, reakcje mimiczne i werbalne dziecka, tempo pracy, przerwy i czas pracy. Te wszystkie spostrze\u017cenia daj\u0119 wiele informacji o dziecku i pozwalaj\u0105 na ukierunkowanie dalszej pracy terapeutycznej.<\/p>\n 2.2. Modelowanie w glinie, plastelinie lub masie solnej<\/p>\n Bezpo\u015bredni kontakt dotykowy z materia\u0142em daje mo\u017cliwo\u015bci odreagowania napi\u0119cia. Bezkszta\u0142tna masa daje szerokie mo\u017cliwo\u015bci oddzia\u0142ywa\u0144, od prostego rozrywania na kawa\u0142ki, poprzez \u0142\u0105czenie tych kawa\u0142k\u00f3w w figury, a\u017c do tworzenia okre\u015blonych przedmiot\u00f3w realnych czy nieistniej\u0105cych wytwor\u00f3w dzieci\u0119cej fantazji. Daj\u0105c dzieciom materia\u0142 do modelowania nie narzucamy tematu pracy. Proponujemy swobodn\u0105 zabaw\u0119. Dowolny wyb\u00f3r tematu poprzez dziecko daje nam mo\u017cliwo\u015b\u0107 wgl\u0105du w jego prze\u017cycia, l\u0119ki, frustracje, kt\u00f3re bardzo cz\u0119sto znajduj\u0105 odzwierciedlenie w wytworach pracy dzieci.<\/p>\n 2.3. Zabawy wod\u0105 i piaskiem<\/p>\n Zabawy te s\u0105 szczeg\u00f3lnie wskazane dla dzieci g\u0142\u0119biej upo\u015bledzonych lub silnie znerwicowanych. Materia\u0142y te stawiaj\u0105 dziecku najmniej wymaga\u0144, gdy\u017c s\u0105 bezkszta\u0142tne i nie nara\u017caj\u0105 bawi\u0105cych si\u0119 na niepowodzenie. Zabawy wod\u0105 (okre\u015blana te\u017c jako hydroterapia) s\u0105 szczeg\u00f3lnie przydatne w terapii dzieci autystycznych, kt\u00f3re bardzo korzystanie reaguj\u0105 na tego typu zaj\u0119cia. Wod\u0119 mo\u017cna wykorzysta\u0107 do przelewania, podlewania, obracania wiatraczka, puszczania \u0142\u00f3deczek, a\u017c do zabaw paluszkowych w wodzie, takich jak przelewania wody przez palce, przelewanie z r\u0105czki do r\u0105czki, robienie fal itp. Nale\u017cy jednak pami\u0119ta\u0107 o tym, \u017ce woda nie mo\u017ce by\u0107 ani za zimna, ani za ciep\u0142a, aby nie wytworzy\u0107 negatywnych skojarze\u0144 i l\u0119ku przed wod\u0105.<\/p>\n W przypadku piasku zabawa zwykle nie jest kierowana. Mo\u017cemy poprosi\u0107 dzieci o przesypywanie piasku mi\u0119dzy palcami, podrzucanie i \u0142apanie. Pozostawiamy dziecku zawsze swobod\u0119 dzia\u0142ania. Piasek jako znane dziecku tworzywo nie nara\u017ca bawi\u0105cego si\u0119 na \u017cadne niepowodzenia. Zabawa piaskiem przeciwdzia\u0142a zachowaniom niszczycielskim i stereotypowym.<\/p>\n Do przesypywania i przek\u0142adania, opr\u00f3cz wody i piasku, stosuje si\u0119 tak\u017ce: ry\u017c, groch, fasol\u0119, drobne koraliki, klocki itp. Tego typu monotonne zabawy nale\u017cy stosowa\u0107 szczeg\u00f3lnie w przypadku dzieci nadpobudliwych. Dla roz\u0142adowania napi\u0119cia w sytuacjach krytycznych podsuwamy tym dzieciom papiery lub materia\u0142y polecaj\u0105c podrze\u0107 je na drobne kawa\u0142ki, co przeciwdzia\u0142a niepokojowi ruchowemu i zapobiega wy\u0142adowaniu napi\u0119cia poprzez inne nieakceptowane formy.<\/p>\n 2.4. Rysowanie<\/p>\n Jest to najbardziej znana i powszechnie stosowana technika, tote\u017c nie b\u0119dzie tu ona zbyt szeroko om\u00f3wiona. Podkre\u015bli\u0107 nale\u017cy, \u017ce zaj\u0119cia rozpoczynamy od rysunku na dowolny temat wybrany przez dziecko, po czym przechodzimy do temat\u00f3w podawanych przez terapeut\u0119, ale akceptowanych przez dziecko.<\/p>\n Technik\u0119 rysunku mo\u017cemy wykorzysta\u0107 do redukcji l\u0119ku dziecka przed okre\u015blonymi przedmiotami. Na kolejnych zaj\u0119ciach dziecko rysuje to czego si\u0119 boi, np. psa, kt\u00f3ry w kolejnych rysunkach od ?dzikiej bestii? zamienia si\u0119 w wiernego przyjaciela cz\u0142owieka. Dziecko zahamowane z l\u0119kow\u0105 postaw\u0105 wobec otoczenia w czasie kolejnych spotka\u0144 ujawnia na rysunku swoje l\u0119ki. Terapeuta swym dzia\u0142aniem pomaga mu odreagowa\u0107 napi\u0119cie, co powoduje, \u017ce dochodzi do odhamowania i uaktywnienia si\u0119 dziecka. Dziecko agresywne i nadpobudliwe, poprzez rozmow\u0119 w toku wykonywania rysunku uczy si\u0119 z kolei kontrolowa\u0107 swoje zachowanie i uaktywnia\u0107 aprobowane spo\u0142ecznie reakcje. Podstaw\u0105 terapii rysunkowej jest jej nieodzowne sprz\u0119\u017cenie z rozmow\u0105 psychoterapeutyczn\u0105. Poprzez rozmow\u0119 u\u015bwiadamiamy dzieciom ich problemy i trudno\u015bci i pomagamy w ich roz\u0142adowaniu. W przypadku dzieci upo\u015bledzonych umys\u0142owo ma to szczeg\u00f3lne znaczenie.<\/p>\n 3. Muzykoterapia<\/p>\n Muzykoterapi\u0119 mo\u017cna scharakteryzowa\u0107 jako metod\u0119 leczenie, kt\u00f3ra wielostronnie wykorzystuje wp\u0142yw muzyki na psychosomatyczny organizm cz\u0142owieka.<\/p>\n Wp\u0142yw muzyki na stan psychiczny cz\u0142owieka mo\u017cna rozgraniczy\u0107 na bierny odbi\u00f3r, czyli tylko s\u0142uchanie i prze\u017cywanie na tym tle r\u00f3\u017cnych przyjemnych lub nieprzyjemnych wra\u017ce\u0144 oraz na czynny udzia\u0142 w powstawaniu muzyki, czyli gry na instrumentach.<\/p>\n W muzyko terapii wi\u0119ksz\u0105 rol\u0119 odgrywa aktywna postawa osoby, kt\u00f3rej chcemy pom\u00f3c. W muzykoterapii dzieci stosuje si\u0119 zwykle:<\/p>\n 3.1. Zaj\u0119cia rytmiczne<\/p>\n Dzieci maszeruj\u0105 w rytm muzyki, przestaj\u0105 gdy muzyka cichnie, albo na polecenie prowadz\u0105cego zaj\u0119cia. W takt muzyki wykonuj\u0105 r\u00f3\u017cne czynno\u015bci np. szumi\u0105 drzewa, wieje wiatr, biegn\u0105 zaj\u0105czki itp. Istnieje wiele form zaj\u0119\u0107 rytmicznych wykorzystywanych powszechnie przez nauczycieli muzyki.<\/p>\n 3.2. Gra na instrumentach<\/p>\n A. Rozdajemy dzieciom instrumenty perkusyjne i prosimy kolejno o wygrywanie rytmizowanych w\u0142asnych imion lub nazwisk lub imion koleg\u00f3w.<\/p>\n B. Mo\u017cemy te\u017c zainicjowa\u0107 fajn\u0105 zabaw\u0119 w zegar rytmiczny. Dzieci, kt\u00f3re maj\u0105 talerze wybrzmiewaj\u0105 ca\u0142\u0105 nut\u0119 (doliczamy do czterech), tr\u00f3jk\u0105ty ? p\u00f3\u0142nut\u0119 (do 2-ch), b\u0119benki \u0107wier\u0107 nut\u0119 (do 1-go), kastaniety i grzechotki ? \u00f3semki. Kilkakrotnie powtarzamy zabaw\u0119 tak by dzieci nauczy\u0142y si\u0119 poprawnego grania i by wsp\u00f3\u0142dzia\u0142a\u0142y w grupie instrument\u00f3w.<\/p>\n C. Na instrumentach perkusyjnych dzieci odtwarzaj\u0105 d\u017awi\u0119ki padaj\u0105cego deszczu, gradu, szum wiatru itp.<\/p>\n W przypadku dzieci nadpobudliwych psycho-ruchowo muzykoterapia jest form\u0105 z\u0142agodzenia napi\u0119\u0107 ju\u017c poprzez sam odbi\u00f3r muzyki spokojnej, cichej i dostosowanej do upodoba\u0144 dziecka. Udzia\u0142 w grze na instrumentach pozwala skoncentrowa\u0107 uwag\u0119 dzieci na wykonywanej czynno\u015bci, a jednocze\u015bnie odwraca uwag\u0119 od innych nieaprobowanych spo\u0142ecznie zachowa\u0144.<\/p>\n Dzieciom zahamowanym pozwala na dzia\u0142anie tw\u00f3rcze, umacnia wiar\u0119 w w\u0142asne si\u0142y, a tak\u017ce stwarza mo\u017cliwo\u015b\u0107 w\u0142\u0105czenia si\u0119 do dzia\u0142ania w grupie i pe\u0142nienia w tej grupie okre\u015blonej roli zwi\u0105zanej z czynno\u015bci\u0105, kt\u00f3r\u0105 dziecko ma wykona\u0107.<\/p>\n 3.3. Relaks usypiaj\u0105cy<\/p>\n Do zaj\u0119\u0107 z muzykoterapii, szczeg\u00f3lnie dla dzieci nadpobudliwych, w\u0142\u0105czy\u0107 nale\u017cy relaks usypiaj\u0105cy, oparty na technice treningu autogennego Schultza. Wersja dla dzieci (za\u0142\u0105cznik nr 1) ma form\u0119 bajki, jest znacznie kr\u00f3tsza i napisana j\u0119zykiem prostszym, bardziej przyst\u0119pnym dla dzieci. Systematyczne przeprowadzanie relaksu (np. w internacie) daje mo\u017cliwo\u015b\u0107 wnikliwej oceny wp\u0142ywu relaksacji ma zachowanie dzieci, oceny skuteczno\u015bci stosowania tego typu zaj\u0119\u0107 dla dzieci upo\u015bledzonych umys\u0142owo. Relaksacyjne audycje muzyczne ucz\u0105 zasad prawid\u0142owego odpoczynku, wp\u0142ywaj\u0105 korzystnie na wypoczynek i przebieg terapii, pomagaj\u0105 w rewalidacji dzieci. Tekst bajeczki (zamieszczony w aneksie pracy) czytamy mi\u0119kkim i ciep\u0142ym g\u0142osem na tle spokojnej muzyki. Powtarzamy, w miar\u0119 potrzeby od s\u0142\u00f3w: ?Misiu oddycha r\u00f3wno, spokojnie? 2 lub 3-krotnie. Po odczytaniu jeszcze przez klika minut nadajemy muzyk\u0119.<\/p>\n 4. Techniki zabawowe<\/p>\n W zabawie dzieci w pe\u0142ni przyswajaj\u0105 sobie wiedz\u0119 o otaczaj\u0105cej rzeczywisto\u015bci spo\u0142ecznej oraz czynnie t\u0119 wiedz\u0119 w pe\u0142ni u\u015bwiadamiaj\u0105 i uog\u00f3lniaj\u0105. Zabawa umo\u017cliwia dziecku g\u0142\u0119bsze poznanie stosunk\u00f3w mi\u0119dzyludzkich i pe\u0142niejszy rozw\u00f3j umys\u0142owy. W przypadku dzieci nadpobudliwych zabawa jest form\u0105 roz\u0142adowania nagromadzonej energii, za\u015b dzieciom zahamowanym pozwala na mobilizacj\u0119 i przyp\u0142yw si\u0142, a tak\u017ce motywuje do wysi\u0142ku.<\/p>\n 4.1. Zabawy tematyczne<\/p>\n Wychowawcza warto\u015b\u0107 zabawy polega przede wszystkim na jej tre\u015bci. Od tego jakie przejawy \u017cycia odbijaj\u0105 si\u0119 w zabawie zale\u017cy jakie uczucia i my\u015bli wywo\u0142uje ona u dzieci, jakie mi\u0119dzy bawi\u0105cymi si\u0119 wytwarza stosunki. Zabawy dzieci mog\u0105 by\u0107 inspirowane przez terapeut\u0119 lub samodzielnie wybierane przez dzieci.<\/p>\n A. Zabawy lalkami w dom<\/p>\n Dzieci pe\u0142ni\u0105 kolejno rol\u0119 rodzic\u00f3w, dziadk\u00f3w i dzieci. Zadaniem prowadz\u0105cego jest u\u015bwiadamianie dzieciom b\u0142\u0119dnych zachowa\u0144 i wsp\u00f3lne decydowanie o tym jak w danej sytuacji nale\u017cy post\u0105pi\u0107. Tu prowadz\u0105cy zaj\u0119cia tak kieruje zabaw\u0105 dzieci, aby wywo\u0142a\u0107 r\u00f3\u017cnego rodzaju sytuacje analogiczne do tych, kt\u00f3re na co dzie\u0144 zdarzaj\u0105 si\u0119 w domu.<\/p>\n B. Zabawy w szko\u0142\u0119<\/p>\n Dzieci pe\u0142ni\u0105 na przemian rol\u0119 nauczycieli lub uczni\u00f3w. Na podstawie obserwacji zachowania dziecka w roli nauczyciela mo\u017cemy zauwa\u017cy\u0107, jaki jest nauczyciel widziany oczyma dziecka, jakie pope\u0142nia b\u0142\u0119dy oraz na podstawie zachowania dziecka w sytuacji ucznia mo\u017cemy oceni\u0107 jak ono czuje si\u0119 w tej roli. Wykorzystuj\u0105c dane z obserwacji mo\u017cemy modyfikowa\u0107 zachowanie dziecka jako ucznia lub wp\u0142ywa\u0107 na podstaw\u0119 nauczyciela u\u015bwiadamiaj\u0105c mu jak widz\u0105 go dzieci.<\/p>\n C. Zabawy w terapeut\u0119<\/p>\n Prosimy dziecko by w trakcie zabawy zamieni\u0142o si\u0119 z nami rol\u0105. My b\u0119dziemy dzieckiem, a ono b\u0119dzie nas rewalidowa\u0107. Na tej podstawie mo\u017cemy skorygowa\u0107 w\u0142asne b\u0142\u0119dy i ustali\u0107 zmiany, jakie nale\u017cy wprowadzi\u0107 w programie terapii.<\/p>\n 4.2. Teatrzyki kukie\u0142ek<\/p>\n W psychoterapii wykorzystuje si\u0119 bardzo cz\u0119sto kukie\u0142ki. One w\u0142a\u015bnie m\u00f3wi\u0105 do dziecka to, co ono chcia\u0142oby us\u0142ysze\u0107 i m\u00f3wi\u0105 za dziecko to, czego ono powiedzie\u0107 nie \u015bmie, nie ma odwagi. Cz\u0119\u015bciej u\u017cywa si\u0119 kukie\u0142ek, kt\u00f3re przedstawiaj\u0105 zwierz\u0119ta, poniewa\u017c dzieci ch\u0119tniej uto\u017csamiaj\u0105 si\u0119 z postawami zwierz\u0119cymi ni\u017c ludzkimi. W \u015bwiadomo\u015bci dzieci zwierz\u0119ta wyst\u0119puj\u0105 jako przyjaciele dziecka, co znajduje odbicie, tak w opowiadaniach dzieci\u0119cych, jak i w reakcjach dzieci w \u017cyciu.<\/p>\n W teatrzyku kukie\u0142kowym podobnie jak w technikach projekcyjnych s\u0142u\u017c\u0105cych badaniu osobowo\u015bci dzieci, postaci zwierz\u0105t podsuwaj\u0105 dzieciom pewne oczywiste skojarzenia, gdy\u017c np. agresj\u0119 i podobne uczucia \u0142atwiej przychodzi dziecku przypisywa\u0107 lwu ni\u017c postaci ojca. Postaci zwierz\u0105t daj\u0105 wi\u0119ksze mo\u017cliwo\u015bci wieloznacznego interpretowania wieku i p\u0142ci postaci (osobnika). Zwierz\u0119ta s\u0105 w poj\u0119ciu dzieci istotami traktowanymi zwykle jako strona s\u0142absza, czyli tak jak dzieci w stosunkach doros\u0142ymi (lub nawet gorzej).<\/p>\n A. Zabaw\u0119 w teatrzyk rozpoczynamy od zainscenizowania, zainicjowania okre\u015blonej scenki wykorzystuj\u0105c do\u015bwiadczenia dzieci tak, aby zach\u0119ci\u0107 je do dalszej zabawy. W tym czasie obserwujemy, jakie cechy (zgodnie z w\u0142asn\u0105 wiedz\u0105 i do\u015bwiadczeniem \u017cyciowym) dzieci przypisuj\u0105 np. lwu, myszce, mr\u00f3wce czy motylkowi.<\/p>\n B. Dajemy dzieciom kukie\u0142ki przedstawiaj\u0105ce zwierz\u0119ta o skrajnych cechach charakteru. Na przyk\u0142ad myszka ? ma\u0142a, boja\u017aliwa, zastraszona, tch\u00f3rzliwa, uciekaj\u0105ca przed wszystkimi i lew ? odwa\u017cny, pewny siebie, strasz\u0105cy wszystkich, w\u0142adczy. Motyl ? swawolny, lekkoduch, zachwycony swoim wygl\u0105dem, egoista nietrudz\u0105cy si\u0119 \u017cadn\u0105 prac\u0105 i mr\u00f3wka ? pracowita, szara, zaj\u0119ta przez ca\u0142y czas wykonywaniem r\u00f3\u017cnych, po\u017cytecznych czynno\u015bci.<\/p>\n Prosimy dziecko by wybra\u0142o jedn\u0105 z kukie\u0142ek i przedstawi\u0142o nam kr\u00f3tk\u0105 scenk\u0119 odgrywaj\u0105c role r\u00f3\u017cnych postaci. Obserwujemy, jak\u0105 dzieci wybieraj\u0105 kukie\u0142k\u0119, w kt\u00f3rej z r\u00f3l czuj\u0105 si\u0119 najswobodniej, najswobodniej, kt\u00f3ra rola sprawia im trudno\u015bci.<\/p>\n C. Dzieci same inscenizuj\u0105 przedstawienie, opracowuj\u0105 poszczeg\u00f3lne role, dialogi, same wybieraj\u0105 temat przedstawienia.<\/p>\n D. Znaj\u0105c trudno\u015bci i k\u0142opoty dzieci narzucamy okre\u015blony temat przedstawienia. Inscenizujemy pocz\u0105tek akcji, a dzieci same musz\u0105 doko\u0144czy\u0107 scenk\u0119 lub ca\u0142e przedstawienie. Wybieramy takie tematy przedstawie\u0144, aby u\u015bwiadomi\u0107 dzieciom ich k\u0142opoty i pom\u00f3c w znalezieniu odpowiedniego rozwi\u0105zania i wyj\u015bcia z k\u0142opot\u00f3w.<\/p>\n 4.3. Psychodrama<\/p>\n Jest to improwizowany teatr uproszczony tak by dostosowa\u0107 go do cel\u00f3w terapeutycznych. Zadaniem dzieci jest w tym przypadku dramatyczne zademonstrowania swoich prze\u017cy\u0107 i pragnie\u0144, swoich realnych postaw i marze\u0144. Zwykle odgrywa si\u0119 proste scenki z codziennego \u017cycia w domu czy w szkole. Psychodram\u0119 mo\u017cna gra\u0107 z grup\u0105 dzieci, z jednym dzieckiem i grup\u0105 nauczycieli lub mo\u017cna w uzasadnionych przypadkach w\u0142\u0105czy\u0107 do gry realne osoby z \u017cycia dziecka (rodzic\u00f3w, rodze\u0144stwo, koleg\u00f3w).<\/p>\n Przed rozpocz\u0119ciem w\u0142a\u015bciwej gry nale\u017cy wyja\u015bni\u0107 dzieciom zasady i poprosi\u0107, aby zastanowi\u0142y si\u0119 nad sposobem dramatycznego wyra\u017cenia swoich my\u015bli i prze\u017cy\u0107.<\/p>\n A. Granie roli samego siebie<\/p>\n Dziecko gra samego siebie w interakcji z kim\u015b innym. Wykorzystuje si\u0119 tu konflikty, jakie aktualnie wyst\u0119puj\u0105 w rodzinie dziecka lub w grupie r\u00f3wie\u015bniczej. Wsp\u00f3lnie z innymi kolegami dziecko raz jeszcze powtarza sytuacj\u0119 z \u017cycia graj\u0105c w\u0142asna rol\u0119. W tej formie psychodramy dziecko konfrontuje swoje zachowanie z zachowaniem grupy. Gra pomaga mu oceni\u0107 b\u0142\u0119dy, kt\u00f3re pope\u0142ni\u0142o i spr\u00f3bowa\u0107 wsp\u00f3lnie znale\u017a\u0107 wyj\u015bcie z zaistnia\u0142ej sytuacji.<\/p>\n B. Monolog<\/p>\n Dziecko znajduje si\u0119 samo na palnie i g\u0142o\u015bno my\u015bli. M\u00f3wi samo do siebie, wypowiada uwagi i my\u015bli, kt\u00f3re mu si\u0119 nasuwaj\u0105. Samo komentuje swoje zachowanie i zachowanie innych. Ocenia sytuacj\u0119, rozwa\u017ca motywy swego post\u0119powania (ujawnia sw\u00f3j stan wewn\u0119trzny).<\/p>\n C. Sobowt\u00f3r jako sumienie<\/p>\n Jedno z dzieci wczuwa si\u0119 w uczucia drugiego dziecka. Stara si\u0119 wyrazi\u0107 jego l\u0119ki, wrogo\u015b\u0107 czy mi\u0142o\u015b\u0107 to, czego drugie dziecko samo nie potrafi wyrazi\u0107. Sobowt\u00f3r jako sumienie podsuwa dziecku inne spojrzenia na spraw\u0119, czy na motywy dzia\u0142ania, stara si\u0119 odkry\u0107 to, co utajone to, czego nie chce wyrazi\u0107 samemu w obawie przed krytyk\u0105 czy nawet odrzuceniem.<\/p>\n D. Wymiana r\u00f3l (roli)<\/p>\n W przypadku tej zabawy konieczny jest udzia\u0142 realnych os\u00f3b z otoczenia (np. rodzic\u00f3w, dzieci). Odgrywamy psychodram\u0119 w ten spos\u00f3b, \u017ce dzieci odgrywaj\u0105 rodzic\u00f3w, a rodzice ? dzieci. W ten spos\u00f3b obie strony musz\u0105 wczu\u0107 si\u0119 w spos\u00f3b my\u015blenie drugiego cz\u0142owieka i widzie\u0107 samego siebie jego oczyma. Jednocze\u015bnie mog\u0105 pozna\u0107 b\u0142\u0119dy, jakie pope\u0142niaj\u0105 i wsp\u00f3lnie pr\u00f3bowa\u0107 je rozwi\u0105za\u0107.<\/p>\n E. Zwierciad\u0142o<\/p>\n Dziecko odgrywa rol\u0119 swego kolegi w jego obecno\u015bci. Przedstawia sceny z jego \u017cycia wiernie odtwarzaj\u0105c zachowanie kolegi, jego gesty, miny, s\u0142owa, kt\u00f3re wypowiada. Kolega, kt\u00f3rego zachowanie jest odtwarzane siedzi na widowni, obserwuje scen\u0119 odgrywan\u0105 nie bior\u0105c w niej udzia\u0142u.<\/p>\n Psychodrama d\u0105\u017cy do stworzenia modelu rzeczywisto\u015bci, w kt\u00f3rym znajduje zastosowanie element odreagowania. Rozszerza rozumienie w\u0142asnych reakcji, umo\u017cliwia nowe spojrzenia na w\u0142asn\u0105 sytuacj\u0119 oraz intensywn\u0105 korekt\u0119 emocjonaln\u0105 u os\u00f3b odgrywaj\u0105cych role i u obserwator\u00f3w. Mo\u017ce by\u0107 tak\u017ce u\u017cyta do \u0107wicze\u0144 nowych reakcji interpersonalnych.<\/p>\n III. Og\u00f3lne zasady post\u0119powania w terapii zaburze\u0144 emocjonalnych<\/strong><\/span><\/p>\n Stan nerwicowy nie ust\u0119puje pod wp\u0142ywem tylko i wy\u0142\u0105cznie leczenia farmakologicznego. Nie istnieje taki lek, kt\u00f3ry m\u00f3g\u0142by stanowi\u0107 cho\u0107by namiastk\u0119 mi\u0142o\u015bci, dawa\u0107 poczucie bezpiecze\u0144stwa, zast\u0119powa\u0107 sympati\u0119 koleg\u00f3w, pomaga\u0107 we w\u0142\u0105czaniu si\u0119 do grupy, zapewnia\u0107 prawid\u0142owe stosunki w grupie r\u00f3wie\u015bniczej.<\/p>\n W tym przypadku z pomoc\u0105 przychodzi psychoterapia. Nie zawsze daje ona rezultaty. Nigdy jednak nie bywa szkodliwa dla zdrowia i rozwoju dziecka. Je\u017celi nie przynosi efekt\u00f3w od razu, nale\u017cy si\u0119 spodziewa\u0107, \u017ce nasze oddzia\u0142ywanie terapeutyczne zaowocuje jednak w przysz\u0142o\u015bci.<\/p>\n Psychoterapia rozumiana jest tu jako \u201eleczenie\u201d zabaw\u0105 oraz dzia\u0142alno\u015bci\u0105 tw\u00f3rcz\u0105. Wa\u017cnym czynnikiem terapii jest umiej\u0119tne pokierowanie zabaw\u0105 i umo\u017cliwienie dziecku wypowiedzenia si\u0119 przez zabaw\u0119. Powoduje to wyeliminowanie l\u0119ku, roz\u0142adowanie napi\u0119cia, leczy niekt\u00f3re zaburzenia emocjonalne.<\/p>\n G\u0142\u00f3wnym celem leczenia zabaw\u0105 jest zapoznanie si\u0119 z prze\u017cyciami dziecka. Z tymi, kt\u00f3re dziecko sobie u\u015bwiadamia jak i tymi, kt\u00f3re tkwi\u0105 g\u0142\u0119boko w pod\u015bwiadomo\u015bci. Bardzo cz\u0119sto poznanie tych tajemnic daje efekty w postaci wyleczenia zaburze\u0144 lub przynajmniej umo\u017cliwia odkrycie ich przyczyn i na tej podstawie u\u0142o\u017cenia odpowiedniego programu terapii.<\/p>\n Program terapii musi spe\u0142nia\u0107 okre\u015blone warunki, aby m\u00f3g\u0142 da\u0107 oczekiwane efekty.<\/p>\n Terapeuta musi bardzo dok\u0142adnie pozna\u0107 dziecko i jego sytuacj\u0119 w rodzinie i w szkole.<\/p>\n Terapeuta akceptuje dziecko takim jakie ono jest. Nie wytyka jego wad czy b\u0142\u0119d\u00f3w, jakie pope\u0142ni\u0142. Sprawiedliwie ocenia prac\u0119 ucznia.<\/p>\n Obowi\u0105zuje w psychoterapii zasada stopniowania trudno\u015bci. Nale\u017cy uwzgl\u0119dni\u0107 specyfik\u0119 gotowo\u015bci ucznia do podj\u0119cia nowych zada\u0144.<\/p>\n Nie wolno tak\u017ce radykalnie zmienia\u0107 aktualnych, negatywnych postaw dziecka. Zadaniem terapeuty jest stopniowe przekszta\u0142canie motyw\u00f3w zachowania si\u0119 ucznia, dawanie odpowiednich wzor\u00f3w post\u0119powania, nagradzania za ka\u017cdy cho\u0107by najmniejszy przejaw pozytywnych zachowa\u0144.<\/p>\n Zawsze nale\u017cy podchodzi\u0107 indywidualnie do dziecka, nawet wtedy, gdy prowadzimy terapi\u0119 grupow\u0105 i wtedy kiedy zale\u017cy nam na tym, by w\u0142\u0105czy\u0107 dziecko do okre\u015blonej grupy tak, aby zwi\u0105za\u0142o si\u0119 z ni\u0105 nierozerwalnie i trwale.<\/p>\n Na podkre\u015blenie zas\u0142uguje jedna zasada, mianowicie: terapia powinna mie\u0107 charakter sta\u0142ych i permanentnych oddzia\u0142ywa\u0144 na dziecko. Nie znaczy to, \u017ce terapeuta ma prowadzi\u0107 dziecko za r\u0105czk\u0119 przez ca\u0142e \u017cycie, bo wtedy ono nigdy nie nauczy si\u0119 samodzielno\u015bci.<\/p>\n Zadaniem terapeuty jest sta\u0142e niesienie pomocy w rozwi\u0105zywaniu trudnych problem\u00f3w i przekonania ucznia o tym, \u017ce nie ma sytuacji bez wyj\u015bcia.<\/p>\n Cz\u0119sto stan depresji wywo\u0142any brakiem mo\u017cliwo\u015bci samodzielnego wybrni\u0119cia z sytuacji trudnej, popycha m\u0142odzie\u017cy i dzieci, narkomanii jako ucieczki od rzeczywisto\u015bci lub te\u017c prowadzi na drog\u0119 przest\u0119pstwa.<\/p>\n Prawid\u0142owo prowadzona psychoterapia powinna zapobiec tym trudno\u015bci\u0105. Oddzia\u0142uj\u0105c na osobowo\u015b\u0107 ucznia nale\u017cy tak j\u0105 kszta\u0142towa\u0107, by dziecko nawet to upo\u015bledzone umys\u0142owo umia\u0142o oddzieli\u0107 dobro od z\u0142a, prawd\u0119 od fa\u0142szu, zak\u0142amanie od szczero\u015bci.<\/p>\n Bibliografia<\/strong><\/span><\/p>\n T.M.Bochwie – L\u0119k u dziecka PZWL W-wa 85<\/p>\n M.Bogdanowicz – Psychologia kliniczna dziecka w wieku przedszkolnym WSiP W-wa 85<\/p>\n J.Carr – Pomoc dziecku upo\u015bledzonemu PZWL W-wa 84<\/p>\n G.Czap\u00f3w, Cz.Czap\u00f3w – Psychodrama PWN W-wa 69<\/p>\n J.Grochulska – Reedukacja dzieci agresywnych WSiP W-wa 82<\/p>\n D.B.Elkonin – Psychologia zabawy WSiP 84<\/p>\n H.Filipczuk – Poznaj swoje dziecko NK W-wa 81<\/p>\n R.Gloton, C.Clero – Tw\u00f3rcza aktywno\u015b\u0107 dziecka WSiP W-wa 85<\/p>\n E.B Hurlock – Rozw\u00f3j dziecka tom I PWN W-wa 85<\/p>\n red. A.Jaczewski, B.Wojnarowska ? Dojrzewanie WSiP W-wa 82<\/p>\n M.Jarosz – Psychologia lekarska PZWL W-wa 83<\/p>\n S.Kowalik – Rehabilitacja upo\u015bledzonych umys\u0142owo PWN W-wa 81<\/p>\n S.Kratchwil – Psychoterapia PWN W-wa 80<\/p>\n M.\u0141api\u0144ski – Nerwice PZWL W-wa 83<\/p>\n M.\u0141api\u0144ski, J.Pawlik – Psychodrama i jej zastosowanie w psychoterapii nerwic Materia\u0142y do nauczania psychologii S III T 2 PWN W-wa 73<\/p>\n J. Makowska – Dzieci trudne do kochania Instytut Wyd. Zwi\u0105zk\u00f3w Zawod. W-wa 82<\/p>\n T.Natanson – Wst\u0119p do nauki o muzykoterapii PWN W-wa 82<\/p>\n I.Obuchowska – Dynamika nerwic PWN W-wa 81<\/p>\n W. Szewczyk – Psychologia T1 PZWS W-wa 70<\/p>\n red.T.Tomaszewski – Psychologia PWN W-wa 77<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Emocje to stan organizmu wywo\u0142any zak\u0142\u00f3ceniem jego r\u00f3wnowagi w stosunku z otoczeniem I. Teoretyczne uj\u0119cia problemu zaburze\u0144 emocjonalnych u […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"site-sidebar-layout":"default","site-content-layout":"","ast-site-content-layout":"default","site-content-style":"default","site-sidebar-style":"default","ast-global-header-display":"","ast-banner-title-visibility":"","ast-main-header-display":"","ast-hfb-above-header-display":"","ast-hfb-below-header-display":"","ast-hfb-mobile-header-display":"","site-post-title":"","ast-breadcrumbs-content":"","ast-featured-img":"","footer-sml-layout":"","ast-disable-related-posts":"","theme-transparent-header-meta":"","adv-header-id-meta":"","stick-header-meta":"","header-above-stick-meta":"","header-main-stick-meta":"","header-below-stick-meta":"","astra-migrate-meta-layouts":"default","ast-page-background-enabled":"default","ast-page-background-meta":{"desktop":{"background-color":"var(--ast-global-color-5)","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""},"tablet":{"background-color":"","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""},"mobile":{"background-color":"","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""}},"ast-content-background-meta":{"desktop":{"background-color":"var(--ast-global-color-4)","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""},"tablet":{"background-color":"var(--ast-global-color-4)","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""},"mobile":{"background-color":"var(--ast-global-color-4)","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""}},"footnotes":""},"categories":[16],"tags":[],"class_list":["post-1184","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-joomla"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/wp.vh20375.vh.net.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1184","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/wp.vh20375.vh.net.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/wp.vh20375.vh.net.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/wp.vh20375.vh.net.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/wp.vh20375.vh.net.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1184"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/wp.vh20375.vh.net.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1184\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/wp.vh20375.vh.net.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1184"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/wp.vh20375.vh.net.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1184"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/wp.vh20375.vh.net.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1184"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n